امراض امتحان
«سندرم روده تحريك پذير»
اين خاطره را بخوانيد ببينيد مال شما نيست: «دبستان كه مى رفتم شب هاى امتحان برايم كابوسى بود كه تمامى نداشت. برگه هاى پلوكپى و كاغذهاى استنسيل ميهمان هر شب خواب هايم مى شدند. بوى جوهر چاپ در دفتر مدرسه هم ناچارم مى كرد تا فاصله دستشويى رفتن هايم را كم كنم. با بزرگ شدنم، بى پروايى ام نسبت به امتحان قد كشيد و كم كم اين اضطراب ها را فراموش كردم. اما به كنكور كه رسيدم دوباره ۷ ساله شدم و شب امتحان تا صبح اتاقم را گز كردم. فكر مى كردم كه اين اضطراب و دلشوره را تنها من دارم، اما وقتى كه به محل آزمون رسيدم نظرم كاملاً عوض شد. يكى دو نفر از دوستانم حتى جرات شركت در جلسه را نداشتند و عده اى هم ميان سرويس هاى بهداشتى و سالن آزمون جاده اى درست كرده بودند.» اين خاطره تكرارى و اين عوارض جسمى از سال ها پيش، همراه دانش آموزان است و كم كم تبديل به خاطره مشترك همه انسان ها مى شود. اما اين كه چرا استرس چنين علايم جسمى ايجاد مى كند را بايد در هورمونى به نام اپى نفلين يافت كه در هنگام استرس ترشح مى شود. اين هورمون باعث مى شود تا ضربان قلب افزايش پيدا كند، موهاى بدن به اصطلاح سيخ شود و كف دست ها عرق كند. از سوى ديگر، استرس، فعاليت سندرمى به نام روده تحريك پذير(IBS) را تشديد مى كند. سندرمى كه به گفته «اردا كيانى» پزشك متخصص داخلى، يكى از رايج ترين نمودهاى جسمى استرس در بين مردم است كه به شكل عوارضى چون اسهال، يبوست، نفخ و دل درد خود را نشان مى دهد. اين سندرم نوعى از نبود تعادل در عملكرد روده است و هرچند كه گاهى مى تواند درد زيادى را ايجاد كند اما بيمارى جدى نيست. استرس و فشارهاى عصبى از شايع ترين علل بروز آن است و با رفع شدن عامل استرس زا علايم هم از بين مى روند.
• بزرگ تر ها، الگوى دردهاى كودكان
انسان ها در مقابل استرس عكس العمل هاى جسمى ديگرى هم نشان مى دهند. برخى از آنها به قدرى غريب و دور از ذهن هستند كه تا از نزديك با آن روبه رو نشويد باور نمى كنيد. وقتى از «كيانى» در مورد دردهاى رايج كودكان دبستانى در شب هاى امتحان مى پرسم علاوه بر اسهال و دردهاى سندرم روده تحريك پذير از «دردهاى قفسه سينه، قلب و ناراحتى هاى گوارشى» نام مى برد. كودكان با اين بيمارى ها كم تر سر و كار دارند. اما «كيانى» معتقد است كه استرس سبب مى شود تا كودكان دبستانى، هنگام امتحانات دردهايى را از خود نشان دهند كه معمولاً در خانواده مى بينند. او مى گويد: «بچه ها در سنين پايين تر از بزرگ ترها الگوبردارى مى كنند، به همين دليل در شب هاى امتحان بيمارى هايى چون درد در ناحيه قلب، پا و كمر زياد مى شود.»دردهاى استخوانى كه پدربزرگ ها و مادربزرگ ها را در سن ۷۰ سالگى زمين گير مى كند، در ايام امتحان به سراغ بچه هاى كلاس اولى و دومى هم مى رود. بسيارى از بچه ها در اين سن، شب هاى امتحان، از دردهاى استخوانى خواب شان نمى برد.به اعتقاد «كيانى» شدت اين علايم بسته به شخصيت كودكان متفاوت است و كودكانى با شخصيت منفعل، بيشتر اين علايم را از خود نشان مى دهند. علايم عمومى ترى هم وجود دارد، مانند «افزايش فشار خون، كوفتگى، خشكى دهان، سبكى سر، گزگز كردن و مورمور شدن بدن» و تقريباً از همه رايج تر «دل آشوبه در ناحيه شكم» است.تمامى دانش آموزان در شب امتحان درجاتى از استرس دارند اما در بعضى ها اين علايم شديدتر است. اين علايم در ميان دخترها و پسرها مشترك است و تنها تفاوت هاى شخصيتى افراد بر آن تاثير مى گذارد، نه جنسيت.
• شترى كه در خانه همه مى نشيند
فكر نكنيد استرس امتحان تنها براى شماست. پزشكان هم دچار اين استرس مى شوند. «محسن» پزشكى است كه قرار بود در امتحان دستيارى يا همان آزمون تخصص در رشته پزشكى سال ۸۴ شركت كند. او به خاطر استرس امتحان، شناسه كاربرى سايت پزشكان ايران را فراموش كرد و مجبور شد نظرش را در مورد زمان برگزارى اين امتحان، در قسمت كامنت ها بنويسد و اضافه كند: «يوزر و پسوردم را به خاطر استرس امتحان فراموش كرده ام. لطفاً نظرم را منعكس كنيد. ممنون مى شوم.» نكته جالب در مورد «محسن» اين است كه هنوز ۱۶ روز به برگزارى امتحان مانده بود و او اين چنين مضطرب بود كه حتى شناسه كاربرى خود را فراموش كرده بود.بسيارى تصور مى كنند كه دلشوره هاى شب امتحان تنها براى ما ايرانى هاست. دليل آن هم بسيار ساده است: «فرهنگ نمره پسند خانواده ها».ارزش گذارى خانواده ها به عملكرد فرزندانشان در درس بيشتر بر اساس نمره اى است كه در امتحان كسب مى كنند. با نگاهى گذرا به خبرها، مى توان دريافت كه تقريباً در تمامى كشورها اين استرس براى دانش آموزان وجود دارد. در كشورهاى پيشرفته مديران و مسئولان نظام آموزشى براى كم كردن اين استرس تلاش هاى زيادى كرده اند. مثلاً بالا بردن تعداد امتحانات با رويكرد پخش كردن نمره در طول سال يا دادن امتياز بيشتر به فعاليت هاى كلاسى. نتيجه جست وجوى exam stress در گوگل تعداد زيادى از سايت هاى مدارس است كه بخش هاى ويژه اى براى آموزش راهكارهاى مقابله با اين استرس به دانش آموزان دارند. در اين بخش، پزشكان متخصص، راهكارهاى مقابله با استرس شب امتحان را به دانش آموزان آموزش مى دهند و به آنها مى گويند كه چگونه علايم اين استرس را كاهش دهند.
• علايم فيزيكى و درمان روانى
راهكارهاى مقابله با استرس شب امتحان به دو دسته تقسيم مى شوند: «پيش از امتحان و در سر جلسه امتحان». كيانى پيشنهاد مى كند كه براى كاهش استرس شب امتحان، بيشتر از روش هاى غيرشيميايى استفاده شود و مى گويد: «در كشورهاى پيشرفته تا جايى كه امكان پذير است از داروهاى شيميايى براى حل مشكلات اينچنينى استفاده نمى كنند تا بعدها درگير عوارض ناخواسته اين داروها نشوند.»به تازگى نتيجه تحقيقات گروهى از دانشمندان نشان داد كه دوزهاى كم داروى آمى تريپتيلين در كاهش علايم سندرم تحريك پذير روده (IBS) موثر است. «آمى تريپتيلين» داروى ضد افسردگى سه حلقه اى است و بيشترين اثراتش بر كسانى است كه استرس سندرم روده تحريك پذير آنها را تشديد مى كند و دچار دل درد و يبوست مى شوند. استفاده از «آمى تريپتيلين» و داروهاى مشابه بايد زير نظر پزشك و بر اساس الگوى مصرف خاصى باشد تا بر اين استرس ها تاثير گذارد.اما به اعتقاد كيانى، استفاده از داروهاى شيميايى با عوارض جانبى در زمانى كه مى توان از روش هاى كاملاً بى ضرر استفاده كرد، عقلانى نيست. او روش هايى چون مديتيشن و ماترا را بسيار موثرتر مى داند و مى افزايد: «در برخى موارد حتى استفاده از روش هايى چون هيپنوتيزم هم مفيد است.» در خانواده ها كسانى هستند كه اعتقاد دارند مى توانند هيپنوتيزم انجام دهند، اما بايد توجه كرد كه اين روش بدون بهره گيرى از روش هاى اصولى و تحقيق شده ممكن است اثرات ناخوشايندى را بر ذهن بگذارد و به قولى به جاى درمان، بيمار را «كور» كند.پيشنهاد اين متخصص براى استفاده از هيپنوتيزم، مراجعه به كلاس هاى معتبر و پزشكانى است كه در اين زمينه فعاليت مى كنند.اما اين كه شب قبل از امتحان چه بايد كرد را از زبان او بشنويم: «تغيير ندادن روش عادى زندگى و خوابيدن سر ساعت بيولوژيك بدن از اصول اوليه اى است كه بايد رعايت شود.»«وسايل مورد نياز در امتحان بايد از شب قبل آماده شود. شام به يك غذاى ساده اكتفا كنند.»كيانى مى گويد كه آشنايى با سئوالات مى تواند كمك زيادى به كاهش استرس كند. مثلاً «اگر مى خواهيد در جلسه كنكور حاضر شويد، حتماً از قبل با چگونگى تست زدن و سئوالات تستى آشنا باشيد.»حس سرما در سر جلسه امتحان، يكى از مشكلاتى است كه خيلى ها با آن درگيرند كه با توجه به افزايش فشار خون بر اثر استرس، عجيب به نظر مى رسد زيرا فشار خون بالا گر گرفتگى مى آورد نه حس لرز. كيانى دليل آن را چنين توضيح مى دهد: «اپى نفلين كه در هنگام استرس ترشح مى شود، همان ماده اى است كه در سرمازدگى هم ترشح اش در بدن افزايش پيدا مى كند. يكى از پيامدهاى ترشح اين ماده، احساس لرز و سرماست.» اين ماده، علاوه بر ايجاد لرز، ضربان قلب را افزايش مى دهد، سبب مى شود موهاى بدن سيخ شود و ميزان عرق كردن افزايش يابد.بهتر است سر جلسه امتحان يك لايه بيش از معمول لباس پوشيد تا اين احساس سرما مانع از تمركز روى سئوالات نشود. عرق كردن زياد باعث مى شود كه نياز بدن به مايعات افزايش پيدا كند اما بايد توجه داشت كه براى كمك به استفاده كمتر از سرويس هاى بهداشتى، بهتر است مايعات زياد نوشيده نشود. به كار بستن اين توصيه ها مى تواند استرس را كاهش دهد اما رفع كامل آن اگر كه ممكن باشد درست نيست زيرا بسيارى از پزشكان معتقدند كه: «كمى استرس نه تنها مضر نيست بلكه فايده هم دارد.»
